Digitalizacja 3D romańskich Kolumn Cnót i Przywar w Strzelnie – dokumentacja jednych z najcenniejszych zabytków sztuki romańskiej w Polsce.
Cyfrowa dokumentacja 3D jednych z najcenniejszych zabytków polskiej sztuki romańskiej – Kolumn Cnót i Przywar znajdujących się w Bazylice Świętej Trójcy i Najświętszej Marii Panny w Strzelnie.
W ramach prac wykonano cyfrową dokumentację dwóch wyjątkowych romańskich kolumn znajdujących się we wnętrzu Bazyliki Świętej Trójcy i Najświętszej Marii Panny w Strzelnie, dawnego kościoła norbertanek.
Powstałe około 1190–1200 roku kolumny należą do najcenniejszych przykładów średniowiecznej rzeźby architektonicznej w Polsce. Ich szczególna wartość wynika nie tylko z wieku i jakości wykonania, ale przede wszystkim z rozbudowanego programu ikonograficznego przedstawiającego personifikacje Cnót i Przywar.
Dekorowane kolumny stanowią część wyjątkowo bogatego zespołu romańskiej rzeźby zachowanego w Strzelnie. Narodowy Instytut Dziedzictwa określa znajdujące się tutaj romańskie kolumny i tympanony jako zespół o wyjątkowej wartości, a sam program przedstawień Cnót i Przywar jako dzieło unikatowe i pozbawione bezpośrednich analogii w polskiej sztuce średniowiecznej.
Dwie bogato rzeźbione kolumny znajdują się we wschodniej części korpusu nawowego bazyliki.
Kolumna południowa – Kolumna Cnót – przedstawia personifikacje pozytywnych postaw moralnych. Reliefowe postacie rozmieszczono w trzech strefach, podzielonych niewielkimi arkadami i oddzielonych pasami ornamentyki roślinnej. Wszystkie przedstawione na niej figury są postaciami kobiecymi, a część z nich posiada nimby podkreślające pozytywne znaczenie przedstawienia.
Wśród rozpoznanych personifikacji znajdują się m.in. Sprawiedliwość, przedstawiona z wagą, Cierpliwość, Pokora, Wiara, Posłuszeństwo czy Czystość. Szczególne znaczenie ma również kapitel kolumny, na którym przedstawiono scenę Chrztu Chrystusa w Jordanie, interpretowaną w kontekście chrześcijańskim jako źródło cnót.
Kolumna północna tworzy jej ideowe przeciwieństwo – jest Kolumną Przywar. W trzech analogicznie zorganizowanych strefach przedstawiono personifikacje negatywnych cech i zachowań. W przeciwieństwie do Kolumny Cnót występują tutaj zarówno postacie kobiece, jak i męskie.
Do najlepiej rozpoznawalnych przedstawień należą m.in. Gniew – kobieta szarpiąca własne włosy, Pycha, Zabójstwo, Krzywoprzysięstwo, Obżarstwo, Zawiść oraz Nieczystość. Gesty, pozy i atrybuty poszczególnych postaci tworzą rozbudowany średniowieczny język wizualny, dzięki któremu abstrakcyjne pojęcia moralne stawały się czytelne dla odbiorcy.
Łącznie na obu kolumnach znajduje się 36 personifikacji – po 18 na każdej z nich, rozmieszczonych w trzech strefach po sześć przedstawień. Nie wszystkie figury można dziś jednoznacznie zidentyfikować, m.in. ze względu na uszkodzenia powierzchni oraz utratę części pierwotnych atrybutów.
Historia zachowania kolumn jest równie interesująca jak ich ikonografia. Podczas barokowej przebudowy kościoła romańskie podpory zostały ukryte wewnątrz obmurowanych filarów. Ich dekoracja pozostawała niewidoczna przez ponad dwa stulecia.
Dopiero w 1946 roku, podczas prac prowadzonych we wnętrzu świątyni, usunięto późniejsze obudowy i ponownie odsłonięto romańskie kolumny. Odkrycie zwróciło uwagę badaczy sztuki średniowiecznej i uczyniło Strzelno jednym z najważniejszych miejsc związanych z polską rzeźbą romańską.
Celem digitalizacji było wykonanie szczegółowego przestrzennego odwzorowania obu kolumn, pozwalającego zachować ich geometrię, dekorację rzeźbiarską oraz aktualny stan zachowania w formie cyfrowej.
Szczególnym wyzwaniem w przypadku Kolumn Cnót i Przywar jest bardzo bogata geometria powierzchni. Reliefy postaci, niewielkie arkady, ornamenty roślinne, kapitele oraz ślady przekształceń i uszkodzeń tworzą strukturę, której pełne poznanie na podstawie tradycyjnej dokumentacji fotograficznej jest ograniczone.
Model 3D pozwala natomiast swobodnie obracać obiekt, analizować go z dowolnego kierunku i przybliżać poszczególne przedstawienia – również te części kolumn, które podczas zwiedzania bazyliki są trudniej dostępne lub słabiej widoczne.
Efektem prac są szczegółowe modele 3D Kolumny Cnót i Kolumny Przywar, udostępnione w interaktywnej formie na platformie Sketchfab.
Modele stanowią cyfrowy zapis obecnego stanu zabytków i mogą być wykorzystywane m.in. jako:
Cyfrowa forma dokumentacji umożliwia również zestawianie danych wykonywanych w różnych okresach, a tym samym może wspierać obserwację zmian zachodzących na powierzchni zabytku.
Digitalizacja Kolumn Cnót i Przywar pokazuje, że technologie 3D mogą służyć nie tylko do dokumentowania architektury, ale również do zachowania i udostępniania najdrobniejszych elementów historycznego detalu architektonicznego.
W przypadku Strzelna ma to szczególne znaczenie. Reliefy powstałe ponad osiem stuleci temu są jednocześnie dziełami sztuki, elementami konstrukcyjnymi historycznej świątyni oraz nośnikami rozbudowanego programu ideowego.
Cyfrowy model pozwala rozdzielić te warstwy i spojrzeć na kolumnę jak na samodzielny obiekt badawczy – analizować formę poszczególnych postaci, sposób opracowania kamienia, kompozycję reliefów i relacje pomiędzy przedstawieniami.
Jednocześnie udostępnienie modeli online sprawia, że jeden z najcenniejszych przykładów polskiej sztuki romańskiej może być oglądany niezależnie od miejsca przebywania odbiorcy.
W ramach opracowania wykorzystano technologie cyfrowej dokumentacji i przetwarzania danych 3D, umożliwiające przygotowanie:
modeli geometrycznych 3D – odwzorowujących formę kolumn oraz ich dekorację rzeźbiarską,
tekstur fotograficznych – pozwalających zachować charakter powierzchni kamienia, przebarwienia oraz widoczne ślady historii obiektu,
modeli zoptymalizowanych do publikacji internetowej – umożliwiających interaktywne oglądanie zabytków bezpośrednio w przeglądarce,
publikacji Sketchfab – pozwalającej na swobodną analizę obu kolumn z dowolnego kierunku.
Digitalizacja Kolumn Cnót i Przywar w Strzelnie pokazuje, jak szczegółowa dokumentacja 3D może wspierać ochronę, badania i popularyzację dziedzictwa kulturowego.
Realizujemy projekty obejmujące digitalizację zabytkowych budynków, wnętrz, rzeźb, detali architektonicznych oraz zbiorów muzealnych – od pozyskania danych i wykonania dokumentacji przestrzennej, przez opracowanie modeli 3D, po przygotowanie materiałów do publikacji online, dokumentacji konserwatorskiej lub druku 3D.
